माडिबा म्याजिक

सम्भवतः नेल्सन मण्डेलाको यो साता आउने जन्मदिन (‌१८ जुलाइ) दक्षिण अफ्रिकाले मात्र होइन, विश्वले नै मनाउने छ । सम्भवतः समर्थक र पूर्वविरोधीहरुले एक समान रुपमा प्रसंशा गरिने नेतामा अहिलेको विश्वमा मण्डेलामात्र होलान ।

धेरैलाइ स्वीकार्न वा भन्न गार्हो होला, तर सम्भवतः उनको ९६ औं जन्मदिन, जुन आगामी वर्षपर्छ, मनाउन उनी रहने छैनन् । रंगभेद विरुद्धको लडाइ र सफलताका लागि मण्डेलालाइ सम्पूर्ण विश्वले नै दशकौंसम्म विर्सन नसक्ला । तर केहिले उनलाइ सम्झनेछन् उनको खेलप्रेमका लागि । वा अझ भनौं खेलको प्रयोग गरेर राष्ट्र जोड्ने प्रयासका लागि ।

२७ वर्ष जेल बिताएर १९९० मा निस्केका नेल्सन मण्डेला ४ वर्षपछि दक्षिण अफ्रिकाका प्रथम अश्वेत राष्ट्रपति बने । तर उनले अपुतालीमा पाए, एउटा विभाजित राष्ट्र । दशकौंसम्म रंगभेद नीति बोकेर त्यो नीति छोड्न खोजेको राष्ट्र, जहाँ बाँकि थिए पुर्व शासक र तिनलाइ सिध्याउन चाहने पूर्वशोषित ।

नेलसन मण्डेला
नेलसन मण्डेला

मण्डेला राष्ट्रपति बन्नु केही महिना पुर्व हजारौं अफ्रिकानेर (दक्षिण अफ्रिकामा पहिलो पटक बसोबास गर्न आएका यूरोपियनहरुको वशंज) हतियार बोकेर अफ्रिकन नेशनल कंग्रेसलाइ सत्तामा जान नदिन लडाँइका लागि तैयार थिए । तर त्यो लडाँइ भएन । कारणः मण्डेलाले गोप्यरुपमा हतियारधारी अफ्रिकानेरको मोर्चा, भोक्सफ्रन्टका नेताहरुलाइ चियाका लागि बोलाए । धेरै चरणको चिया गफ पछि भोक्सफ्रन्टका नेताहरुले लडाँइको औचित्य देखेनन् र तत्काल गृहयुद्ध टल्यो ।

मण्डेला राष्ट्रपति भैसकेपछि पनि दक्षिण अफ्रिका पूर्णरुपमा एक भैसकेको थिएन । एकातिर थिए अनगिन्ति अश्वेत जसलाइ पूर्वरंगभेद समर्थकहरु अहिले पनि सत्ताको नजिक हुनु पाच्य थिएन । अर्कोतिर थिए पहिलेदेखि सत्ता भोग गरेका अफ्रिकानेर, जो अहिले सत्ताको नजिक भएपनि नेतृत्वमा नभएकाले खुशी थिएनन् ।

मण्डेला राष्ट्रपति भएको एक वर्षछि दक्षिण अफ्रिकाले रग्बी विश्वकप आयोजना गर्नु थियो । आयोजक दक्षिण अफ्रिकाका लागि ठूलो चुनौति । विभाजित मुलुक र पहिलो चोटी यति धेरै देशका खेलाडीहरुका अगाडि आफ्नो साख राख्नुपर्ने तनाव ।

भनिन्छ, राजनीतिमा चुनौति र अवसर सँगसँगै आउछन्, तपाइ केमा ध्यान दिनु हुन्छ, त्यसले तपाइको नेतृत्व देखाउछ । जुन विश्वकप दक्षिण अफ्रिकाका लागि चुनौति भएर आएको थियो, त्यो मण्डेलाका लागि अवसर थियो । र उनले त्यो अवसर खेर जान दिएनन् । आफूले सत्ता सम्हालेको महिना दिनमै मण्डेलाले दक्षिण अफ्रिकी रग्बी कप्तान, फ्रास्वाँ पीनारलाइ भेट्न बोलाए, चियाका लागि । पीनारले पछि भने पनि, “मलाइ त एक वृद्धसंग कथा सुन्नमा मग्न भएको बालकझैं भएको आभास भयो ।” भन्नु आवश्यक रहेन, पीनार मण्डेलाको योजनामा सामेल भए । दक्षिण अफ्रिकाको राष्ट्रवादलाइ परिभाषित गर्ने महत्वाकांक्षी योजना ।

तर त्यो योजना पुरा हुन त्यति सहज भने पक्कै थिएन । दक्षिण अफ्रिकी टीमलाइ स्प्रीङ्गबोक्स भनिन्थ्यो, र रंगभेद नीतिका कारण यसमा पहिले अश्वेत खेलाडिको लागि स्थान थिएन । त्यसकारण दक्षिण अफ्रिका अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेल्दा रंगशालामा अश्वेतहरुका लागि छुट्टाइको स्थान (संगभेद नीतिका कारण) सँधै भरिएको हुन्थ्यो, जहाँ बसेर उनीहरु आफ्नै देशको टीम विरुद्ध खेल्ने टोलीको समर्थन गर्थे । दक्षिण अफ्रिकाको पुरानो राष्ट्रगान र पुरानो झण्डा छोडिदिने हो भने, सम्भवतः अश्वेतहरुका लागि स्प्रीङ्गबोक्सको हरियो जर्सी भन्दा मन नपर्ने केही चीज नै थिएन । अफ्रिकन नेशनल कंग्रेसले रंगभेदका कारण दक्षिण अफ्रिकालाइ अन्तराष्ट्रिय खेलहरुबाट बहिष्कार गरिएको कुरा सँधै प्रमुखताका साथ उठाउने गर्थ्यो र बहिष्कारको समर्थन पनि गर्थ्यो ।

रंगभेदको आधिकारिक रुपमा अन्त्य भैसकेको भएपनि, समावेशीको नाममा चेष्टर विलियम्स बाहेक, दक्षिण अफ्रिकाको १९९५ रग्बी विश्वकप टीममा सबै श्वेत खेलाडि मात्र थिए । यस्तो अवस्थामा मण्डेलाको योजना पुरा गर्न सजिलो पक्कै थिएन ।

मण्डेलाले आफै भनेका छन्, “मेरा आफ्नै मान्छेले मेरो खिल्ली उडाए, मैले स्प्रीङ्गबोक्सलाइ र्समर्थन गर्न अनुरोध गरेपछि ।” कतिपयले भनेपनि राष्ट्रपतिजस्ता व्यक्तिले आफ्नो मर्यादाको खयालै नगरि खेलकूदमा धेरै हस्तक्षेप गर्नुहुन्न । तर गोत्रनाम ‘माडिबा’ भएका मण्डेला हार मान्नेवाला थिएनन् । उनलाइ आफ्नो योजनामाथि पूरा विश्वास थियो ।

योजना अनुरुपनै टीमको लागि नारा बन्यो, “एक टीम, एक देश“ । पूरै टीमलाइ नयाँ राष्ट्रगान ‘निकोसी सिकेलेले अफ्रिका’ कण्ठस्थ गराइयो । यो पहिले अश्वेतहरुको विद्रोह गीत हुने गर्थ्यो । राष्ट्रिय टोलिलाइ देश दौडाहा गराइयो, रग्बी क्लीनिक आयोजन गर्न, खासगरी अश्वेत बस्तीहरुमा, बालबालिकाका लागि । कतिपय खेलाडिहरु त यस्तो दौडधूपबाट आजित भएर तालिममा असर परेको गुनासो पनि गर्न लागेका थिए । तर पीनारले मण्डेलाको साथ छोडेनन् ।

विश्वकपको पहिलो म्याचबाट परिवर्तन देखिन शुरु भयो । म्याचअघि स्प्रीङ्गबोक्सका श्वेत खेलाडिहरुका मुखबाट ‘निकोसी सिकेलेले अफ्रिका’ सुनेपछि अश्वेत दर्शकहरु र्समर्थन नगरी रहन सकेनन् । अफ्रिकानेर समुदायका प्रतिनिधिहरुबाट आफ्नो आन्दोलनको गीत र संग दक्षिण अफ्रिकाको पहिलो खेलमै जित, अश्वेत दक्षिण अफ्रिकीहरुमा मण्डेलाले चाहेको प्रभाव ठ्याक्कै पर्‍यो । रग्बीमा कम चासो राख्ने अश्वेतहरु टीमको समर्थनमा जुट्न थाले । दक्षिण अफ्रिका फाइनलमा पुग्यो र परीकथा जस्तै उपाधि पनि जित्यो । विश्वकप अघि, मण्डेला बाहेक सबैलाइ दक्षिण अफ्रिकाले उपाधि जित्ने कुरा हास्यास्पद लागेको थियो, टीमका खेलाडि समेतलाइ ।

खेलकूदमा यदाकदा यस्तो क्षण आउछ, जसलाइ हामीले ऐतिहासिक भनेर सम्बोधन गर्छौ । र त्यसको कारण हुन्छ, केही व्यक्ति विशेषको करिश्मा । नेल्सन मण्डेला फाइनल हेर्न आए, कप्तान फ्रास्वाँ पीनारजस्तै ६ नम्बरको जर्सीमा । केही वर्षघिसम्म मात्र रंगभेदी अफ्रिकानेरको बाहुल्य भएको सरकारले मण्डेलालाइ आतंकवादी भन्ने गर्थ्यो । जोहानर्सबर्गको एलिस पार्क स्टेडियममा त्यो दिन क्षण्डै ९५ प्रतिशत श्वेत दर्शक थिए । अचानक, कसैले चिच्यायो, र सबले साथ दिए “नेल-सन, नेल-सन” ।

स्प्रीङ्गबोक्सले कप जितेपछि, पीनारलाइ कप दिन मण्डेला आए । हात मिलाएर भने, “धन्यवाद फ्रास्वाँ, हाम्रो देशको लागि जे गर्यौ, त्यसका लागि धन्यवाद छ ।”

पीनारको जवाफ थियो, “होइन राष्ट्रपतिज्यू, तपाइलाइ धन्यवाद । तपाइले जे गर्नुभएको छ ।”

पुरै मुलुकलाइ एकजुट गराउने विश्वकप अभियानका कप्तानको त्यो धन्यवाद, सम्भवतः कपको लागि मात्र थिएन ।

"धन्यवाद फ्रास्वाँ" - नेलसन मण्डेला...  "धन्यवाद राष्ट्रपतिज्यू " - फ्रास्वाँ पीनार
“धन्यवाद फ्रास्वाँ” – नेलसन मण्डेला…
“धन्यवाद राष्ट्रपतिज्यू ” – फ्रास्वाँ पीनार…

(२९ असार २०७० मा कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित)

One thought on “माडिबा म्याजिक

Leave a Reply

%d bloggers like this: